Ψυχοσωματικά νοσήματα: ο ρόλος του ψυχικού παράγοντα

Έληξε

Συγγραφέας: Δρ. Γιάννης Νικολής, Ψυχίατρος, Ψυχαναλυτής Ομάδας, Διδάκτωρ Ψυχιατρικής ΑΠΘ, Διευθυντής του Ινστιτούτου Ψυχοθεραπείας και Προσωπικής Ανάπτυξης.

Με λίγα λόγια

Τα ψυχοσωματικά νοσήματα, όπως η ελκώδης κολίτιδα και το άσθμα, είναι πραγματικές οργανικές παθήσεις που χρειάζονται ιατρική φροντίδα. Το άγχος και η ψυχική μας κατάσταση μπορεί να επηρεάζουν το πώς βιώνουμε την ασθένεια. Η ψυχοθεραπεία συμπληρώνει την ιατρική φροντίδα και μπορεί να βοηθήσει στο άγχος, στις απώλειες και στην ποιότητα ζωής.

Μπορεί η ψυχική μας ζωή να επηρεάζει την πορεία μιας σωματικής ασθένειας; Και τι μπορεί να προσφέρει η ψυχοθεραπεία σε έναν άνθρωπο που ζει με ένα χρόνιο νόσημα;

Όταν μιλάμε για ψυχοσωματικά νοσήματα, αναφερόμαστε σε πραγματικές οργανικές παθήσεις, όπως η ελκώδης κολίτιδα, το άσθμα και ορισμένα αυτοάνοσα νοσήματα. Πρόκειται για καταστάσεις με βιολογικούς μηχανισμούς, για τις οποίες η ιατρική διάγνωση, η παρακολούθηση και η κατάλληλη θεραπεία είναι απαραίτητες.

Ωστόσο, η ανθρώπινη εμπειρία της ασθένειας δεν περιορίζεται στο σώμα. Η ψυχική κατάσταση, το άγχος, οι σχέσεις μας, οι απώλειες που έχουμε βιώσει και ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζουμε τις δυσκολίες μπορούν να επηρεάσουν το πώς βιώνουμε μια ασθένεια και, σε ορισμένες περιπτώσεις, την πορεία της.

Η κατανόηση αυτής της αλληλεπίδρασης αποτελεί βασικό στοιχείο της ψυχοσωματικής προσέγγισης.

Τι εννοούμε όταν μιλάμε για ψυχοσωματικά νοσήματα;

Στην καθημερινή γλώσσα, ο όρος «ψυχοσωματικό» χρησιμοποιείται συχνά για να περιγράψει κάθε σωματική ενόχληση που εμφανίζεται όταν αγχωνόμαστε. Χρειάζεται, όμως, να κάνουμε ορισμένες διακρίσεις.

Ένα άτομο μπορεί να αισθάνεται ταχυκαρδία, σφίξιμο στο στήθος, δύσπνοια ή γαστρεντερική δυσφορία σε περιόδους έντονου άγχους. Αυτά τα συμπτώματα είναι πραγματικά και μπορεί να συνδέονται με το άγχος, τον πανικό ή άλλους παράγοντες. Δεν αποτελούν, από μόνα τους, απόδειξη οργανικής νόσου ούτε αρκούν για να χαρακτηριστεί μια κατάσταση ψυχοσωματικό νόσημα.

Αντίστοιχα, σε μια οργανική πάθηση, όπως η ελκώδης κολίτιδα ή το άσθμα, η βιολογική διάσταση είναι ουσιαστική και δεν μπορεί να παρακαμφθεί. Η ψυχολογική επιβάρυνση μπορεί να συνυπάρχει με τη νόσο και να επηρεάζει την καθημερινότητα, την αντιμετώπιση των συμπτωμάτων και, σε ορισμένες περιπτώσεις, την πορεία της.

Το σώμα και η ψυχή δεν αποτελούν δύο ανεξάρτητα συστήματα. Αλληλεπιδρούν συνεχώς, μέσα από σύνθετους νευρολογικούς, ορμονικούς, ανοσολογικούς και συμπεριφορικούς μηχανισμούς.

Αυτή ακριβώς την αλληλεπίδραση αναδεικνύει το βιοψυχοκοινωνικό μοντέλο: η υγεία και η ασθένεια κατανοούνται μέσα από τη συνάντηση βιολογικών, ψυχολογικών και κοινωνικών παραγόντων.

Πώς συνδέεται η ψυχική ζωή με τη σωματική ασθένεια;

Η διάγνωση ενός χρόνιου νοσήματος μπορεί να αλλάξει βαθιά τη ζωή ενός ανθρώπου. Μπορεί να φέρει φόβο, αβεβαιότητα, θυμό, θλίψη ή την αίσθηση ότι το σώμα του δεν είναι πια τόσο προβλέψιμο όσο ήταν στο παρελθόν.

Παράλληλα, οι απαιτήσεις της καθημερινότητας συνεχίζονται. Οι επαγγελματικές υποχρεώσεις, οι οικογενειακές σχέσεις και οι προσωπικές επιθυμίες συνυπάρχουν με ιατρικά ραντεβού, θεραπείες και περιόδους επιδείνωσης ή ύφεσης των συμπτωμάτων.

Το χρόνιο νόσημα δεν επηρεάζει μόνο το σώμα. Μπορεί να επηρεάσει την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας, την αίσθηση αυτονομίας και τον τρόπο με τον οποίο σχετιζόμαστε με τους άλλους.

Επιπλέον, το ψυχολογικό στρες έχει μελετηθεί ως παράγοντας που ενδέχεται να επηρεάζει την πορεία ορισμένων φλεγμονωδών παθήσεων. Για παράδειγμα, συστηματική ανασκόπηση ερευνών για τις φλεγμονώδεις νόσους του εντέρου εντόπισε ενδείξεις ότι το αντιλαμβανόμενο στρες μπορεί να προηγείται των εξάρσεων της νόσου. Οι ερευνητές, ωστόσο, επισημαίνουν ότι η σχέση αυτή είναι σύνθετη και ότι χρειάζεται περισσότερη έρευνα για να αποσαφηνιστεί ο ρόλος του στρες και η αποτελεσματικότητα διαφορετικών παρεμβάσεων (Black et al., 2022).

Αυτό δεν σημαίνει ότι το άγχος προκαλεί από μόνο του την ελκώδη κολίτιδα ή ότι κάθε έξαρση οφείλεται σε μια ψυχική δυσκολία. Πολύ περισσότερο, δεν σημαίνει ότι ο ασθενής ευθύνεται για την ασθένειά του επειδή δεν κατάφερε να διαχειριστεί τα συναισθήματά του.

Σημαίνει ότι η ψυχολογική διάσταση αξίζει να λαμβάνεται υπόψη, χωρίς να υποκαθιστά την ιατρική φροντίδα.

Οι εσωτερικές συγκρούσεις και τα ανεπεξέργαστα πένθη

Κάθε άνθρωπος έχει τον δικό του τρόπο να αντιμετωπίζει τις δυσκολίες. Κάποιοι εκφράζουν εύκολα τον φόβο, τον θυμό ή τη θλίψη τους. Άλλοι έχουν μάθει να τα συγκρατούν, να φροντίζουν τους πάντες γύρω τους και να συνεχίζουν σαν να μη συμβαίνει τίποτα.

Μερικές φορές, ένας άνθρωπος δυσκολεύεται να αναγνωρίσει τις ανάγκες του, να θέσει όρια ή να μιλήσει για όσα τον πληγώνουν. Άλλες φορές, εξακολουθεί να επηρεάζεται από απώλειες που δεν έχει καταφέρει να επεξεργαστεί ή από συγκρούσεις στις σχέσεις του που παραμένουν άλυτες.

Η ψυχοδυναμική και η ομαδικοαναλυτική προσέγγιση ενδιαφέρονται για το πώς τέτοιες εμπειρίες επηρεάζουν την εσωτερική μας ζωή, τις σχέσεις μας και τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε τη δυσφορία.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε σωματική ασθένεια αποτελεί έκφραση μιας κρυμμένης ψυχικής σύγκρουσης. Δεν υπάρχει μία ενιαία ψυχολογική εξήγηση για τα αυτοάνοσα νοσήματα ή για άλλες οργανικές παθήσεις.

Υπάρχει, όμως, χώρος να διερευνήσουμε πώς ένας άνθρωπος βιώνει τη νόσο του, ποιες συναισθηματικές δυσκολίες συνδέονται με αυτήν και τι θα μπορούσε να τον βοηθήσει να ζήσει με μεγαλύτερη ασφάλεια, ελευθερία και ποιότητα.

Η διερεύνηση αυτή έχει αξία όχι επειδή αναζητούμε μια ψυχική αιτία για κάθε σωματικό σύμπτωμα, αλλά επειδή αναγνωρίζουμε ολόκληρο τον άνθρωπο πίσω από τη διάγνωση.

Γιατί η ψυχοθεραπεία μπορεί να είναι σημαντική;

Ένας άνθρωπος που ζει με ένα χρόνιο νόσημα μπορεί να έχει συνηθίσει να επικεντρώνεται αποκλειστικά στη σωματική του κατάσταση. Παρακολουθεί τις εξετάσεις του, ακολουθεί τις ιατρικές οδηγίες και προσπαθεί να διαχειριστεί τα συμπτώματα. Όλα αυτά είναι απαραίτητα.

Ωστόσο, μπορεί να μην έχει βρει έναν χώρο για να μιλήσει για τον φόβο της επιδείνωσης, την αγωνία για το μέλλον, την απογοήτευση ή τον θυμό του. Μπορεί να αισθάνεται ότι πρέπει να είναι διαρκώς δυνατός, για να μη στενοχωρεί τους ανθρώπους που αγαπά.

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να προσφέρει έναν χώρο όπου αυτά τα συναισθήματα αναγνωρίζονται και διερευνώνται χωρίς την απαίτηση να εξαφανιστούν αμέσως.

Μέσα από τη θεραπευτική διαδικασία, ο άνθρωπος μπορεί να αναγνωρίσει τις ανάγκες του, να επεξεργαστεί απώλειες, να βελτιώσει τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζει το άγχος και να αναζητήσει πιο λειτουργικούς τρόπους επικοινωνίας με τους ανθρώπους γύρω του.

Μπορεί, επίσης, να αποκτήσει μεγαλύτερη επίγνωση των σχέσεων ανάμεσα στο στρες, στις συνήθειες, στη συναισθηματική του κατάσταση και στον τρόπο με τον οποίο βιώνει τη νόσο.

Η έρευνα για τις ψυχολογικές παρεμβάσεις σε ανθρώπους με φλεγμονώδεις νόσους του εντέρου δείχνει ότι ορισμένες παρεμβάσεις μπορούν να βοηθήσουν στη μείωση της ψυχολογικής δυσφορίας και του στρες. Τα αποτελέσματα, όμως, δεν τεκμηριώνουν ότι η ψυχοθεραπεία θεραπεύει την οργανική νόσο ή ότι έχει την ίδια επίδραση σε όλους τους ασθενείς (Black et al., 2022· Mikocka-Walus et al., 2015).

Ο στόχος, επομένως, δεν είναι να υποσχεθούμε ότι ο άνθρωπος θα απαλλαγεί από το νόσημά του μέσω της ψυχοθεραπείας. Είναι να αναγνωρίσουμε ότι δικαιούται βοήθεια για τις ψυχικές και διαπροσωπικές δυσκολίες που συνοδεύουν την ασθένεια, αλλά και για την ποιότητα της ζωής του.

Η ομαδική ανάλυση: Να μοιραζόμαστε την εμπειρία της ασθένειας

Η ομαδική ανάλυση προσθέτει μια ιδιαίτερη διάσταση στην ψυχοθεραπευτική διερεύνηση: τη δυνατότητα να κατανοήσουμε τον εαυτό μας μέσα από τις σχέσεις μας με τους άλλους.

Στην ομαδική αναλυτική ψυχοθεραπεία, η ομάδα δεν είναι απλώς ένα σύνολο ανθρώπων που συναντιούνται για να ανταλλάξουν συμβουλές. Είναι ένας θεραπευτικός χώρος στον οποίο οι συμμετέχοντες μπορούν να παρατηρήσουν πώς σχετίζονται, πώς εκφράζουν τις ανάγκες τους και πώς ανταποκρίνονται στην παρουσία και στα συναισθήματα των άλλων.

Για έναν άνθρωπο που ζει με χρόνιο νόσημα, αυτή η εμπειρία μπορεί να έχει ιδιαίτερη σημασία.

Ίσως έχει συνηθίσει να κρύβει τον φόβο του, επειδή δεν θέλει να επιβαρύνει την οικογένειά του. Ίσως δυσκολεύεται να ζητήσει βοήθεια, επειδή έχει μάθει να φροντίζει τους άλλους. Ίσως αισθάνεται μόνος, ακόμη κι όταν βρίσκεται ανάμεσα σε ανθρώπους που τον αγαπούν.

Μέσα στην ομάδα, μπορεί να συναντήσει ανθρώπους που αναγνωρίζουν πλευρές αυτών των εμπειριών. Μπορεί να ακούσει κάτι που δεν είχε σκεφτεί, να διαπιστώσει πώς επηρεάζει τους άλλους ο τρόπος με τον οποίο εκφράζεται ή να ανακαλύψει ότι μια δυσκολία που θεωρούσε αποκλειστικά προσωπική είναι κατανοητή και σε άλλους ανθρώπους.

Σταδιακά, η ομάδα μπορεί να γίνει ένας χώρος όπου δεν χρειάζεται να εμφανίζεται πάντοτε δυνατός, να κρύβει την ευαλωτότητά του ή να απολογείται για τις ανάγκες του.

Η ομαδική ανάλυση δίνει, επίσης, ιδιαίτερη έμφαση στις σχέσεις που αναπτύσσονται μέσα στην ίδια την ομάδα. Ο τρόπος με τον οποίο ζητάμε υποστήριξη, φοβόμαστε την απόρριψη, απομακρυνόμαστε ή πλησιάζουμε τους άλλους μπορεί να αναδειχθεί μέσα στη ζωντανή αλληλεπίδραση των μελών.

Αυτή η διαδικασία δεν αποσκοπεί στην αναζήτηση της ψυχολογικής αιτίας της ασθένειας. Αποσκοπεί στην καλύτερη κατανόηση του εαυτού και στην ανάπτυξη περισσότερων δυνατοτήτων για επικοινωνία, σύνδεση και αντιμετώπιση των δυσκολιών.

Η έρευνα για την ομαδική ψυχοθεραπεία υποστηρίζει τη χρησιμότητά της σε ποικίλες κλινικές δυσκολίες, ενώ η συστηματική ανασκόπηση των Blackmore και συνεργατών (2012) καταγράφει ενδείξεις αποτελεσματικότητας για ομαδικές και ομαδικοαναλυτικές προσεγγίσεις σε διαφορετικές συνθήκες. Τα ευρήματα αυτά δεν αποδεικνύουν ότι η ομαδική ανάλυση θεραπεύει συγκεκριμένα ψυχοσωματικά νοσήματα, αλλά υποστηρίζουν τη θέση ότι η θεραπευτική ομάδα μπορεί να αποτελεί ένα ουσιαστικό πλαίσιο ψυχολογικής φροντίδας.

Δεν χρειάζεται να επιλέξουμε ανάμεσα στο σώμα και την ψυχή

Μερικές φορές, η συζήτηση γύρω από τα ψυχοσωματικά νοσήματα δημιουργεί ένα ψευδές δίλημμα: είτε υπάρχει οργανική αιτία είτε υπάρχει ψυχολογική διάσταση.

Στην πραγματικότητα, η φροντίδα της υγείας μπορεί να χρειάζεται να περιλαμβάνει και τις δύο.

Η ιατρική παρακολούθηση, η κατάλληλη θεραπεία και η συνεργασία με τους επαγγελματίες υγείας παραμένουν θεμελιώδεις. Παράλληλα, η ψυχολογική υποστήριξη μπορεί να βοηθήσει τον άνθρωπο να αντιμετωπίσει το άγχος, να επεξεργαστεί τις απώλειες, να κατανοήσει τις σχέσεις του και να βρει τρόπους να διατηρήσει μια ζωή με νόημα παρά τις δυσκολίες της ασθένειας.

Δεν χρειάζεται να αποδείξουμε ότι το σώμα μας αρρώστησε εξαιτίας μιας ψυχικής σύγκρουσης για να ζητήσουμε ψυχοθεραπευτική βοήθεια. Ούτε χρειάζεται να περιμένουμε να επιδεινωθεί η ψυχική μας κατάσταση για να αναζητήσουμε υποστήριξη.

Μπορούμε να ζητήσουμε βοήθεια επειδή φοβόμαστε, επειδή κουραστήκαμε, επειδή δυσκολευόμαστε να μιλήσουμε για όσα βιώνουμε ή επειδή θέλουμε να κατανοήσουμε καλύτερα τον εαυτό μας και τις σχέσεις μας.

Η ψυχοθεραπεία δεν χρειάζεται να θεραπεύσει το σώμα για να έχει ουσιαστική θέση στη φροντίδα του ανθρώπου. Μπορεί να τον βοηθήσει να ζήσει με μεγαλύτερη επίγνωση, να συνδεθεί με τους άλλους και να ανακτήσει ένα μέρος της ελευθερίας που συχνά περιορίζει η χρόνια ασθένεια.

Σημείωση: Το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά την ιατρική αξιολόγηση ή θεραπεία. Νέα ή ανησυχητικά σωματικά συμπτώματα χρειάζονται κατάλληλη ιατρική εκτίμηση.

Συχνές ερωτήσεις

Αν μια ασθένεια είναι ψυχοσωματική, σημαίνει ότι είναι φανταστική;

Όχι. Τα ψυχοσωματικά νοσήματα είναι πραγματικές παθήσεις με βιολογικούς μηχανισμούς και χρειάζονται ιατρική διάγνωση και θεραπεία. Η ψυχική κατάσταση μπορεί να επηρεάζει το πώς βιώνουμε την ασθένεια και, σε ορισμένες περιπτώσεις, την πορεία της.

Μπορεί το άγχος να προκαλέσει ελκώδη κολίτιδα;

Το άγχος από μόνο του δεν προκαλεί την ελκώδη κολίτιδα, ούτε κάθε έξαρση οφείλεται σε ψυχική δυσκολία. Το στρες έχει μελετηθεί ως παράγοντας που μπορεί να επηρεάζει την πορεία ορισμένων φλεγμονωδών παθήσεων, όμως η σχέση είναι σύνθετη. Ο ασθενής δεν ευθύνεται για την ασθένειά του.

Πώς βοηθά η ψυχοθεραπεία σε ένα χρόνιο νόσημα;

Μπορεί να σας δώσει χώρο για τον φόβο, τον θυμό και την αγωνία που φέρνει η ασθένεια. Μπορεί επίσης να βοηθήσει στη διαχείριση του άγχους, στην επεξεργασία απωλειών και στην επικοινωνία με τους γύρω σας. Λειτουργεί μαζί με την ιατρική παρακολούθηση και δεν την αντικαθιστά.

Διαβάστε επίσης

Θέλετε να το συζητήσουμε;

Το Ινστιτούτο Ψυχοθεραπείας και Προσωπικής Ανάπτυξης δέχεται ραντεβού δια ζώσης στη Θεσσαλονίκη και online.

Τηλέφωνο: 2310 203510 · Κινητό: 6936 920100
Διεύθυνση: Γεωργίου Παπανδρέου 28, 54646 Θεσσαλονίκη

Κλείστε ραντεβού · Online ψυχοθεραπεία

Βιβλιογραφία

• Black, C. J., Sweeney, L., Yuan, Y., Singh, H., Norton, C., & Czuber-Dochan, W. (2022). Systematic review: The role of psychological stress in inflammatory bowel disease. Alimentary Pharmacology & Therapeutics, 56(8), 1235–1249. https://doi.org/10.1111/apt.17202

• Ballou, S., & Keefer, L. (2017). Psychological interventions for irritable bowel syndrome and inflammatory bowel diseases. Clinical and Translational Gastroenterology, 8(1), e214. https://doi.org/10.1038/ctg.2016.69

• Leszcz, M. (2020). Group therapy for patients with medical illness. American Journal of Psychotherapy, 73(4), 131–136. https://doi.org/10.1176/appi.psychotherapy.20200005

• Blackmore, C., Tantam, D., Parry, G., & Chambers, E. (2012). Report on a systematic review of the efficacy and clinical effectiveness of group analysis and analytic/dynamic group psychotherapy. Group Analysis, 45(1), 46–69. https://doi.org/10.1177/0533316411424356

• Wright, R. J., Rodriguez, M., & Cohen, S. (1998). Review of psychosocial stress and asthma: An integrated biopsychosocial approach. Thorax, 53(12), 1066–1074. https://doi.org/10.1136/thx.53.12.1066

logo ipsypa

Στοιχεία επικοινωνίας

Ωράριο λειτουργίας

• Δευτέρα - Παρασκευή: 09:00 πμ - 9:00 μμ
• Σάββατο - Κυριακή: Κλειστά

pireaus bank

Χρήσιμα links

Εγγραφή Newsletter

Εάν εσείς ή κάποιο άλλο πρόσωπο ενδέχεται να βρίσκεται σε κίνδυνο παρακαλούμε καλέστε την γραμμή παρέμβασης για την αυτοκτονία 1018