Συμβουλές και ψυχική υγεία: γιατί δεν αρκούν

Συγγραφέας: Δρ. Γιάννης Νικολής, Ψυχίατρος, Ψυχαναλυτής Ομάδας, Διδάκτωρ Ψυχιατρικής ΑΠΘ, Διευθυντής του Ινστιτούτου Ψυχοθεραπείας και Προσωπικής Ανάπτυξης.

Κάθε μέρα γίνεται ένα μεγάλο λάθος στον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζουμε την ψυχική υγεία: πιστεύουμε ότι, αν κάποιος μας δώσει τη σωστή συμβουλή, θα μπορέσουμε να ξεπεράσουμε τις δυσκολίες μας και να αισθανθούμε καλύτερα.

Άνθρωποι που υποφέρουν, που παλεύουν με τον θυμό, την ανησυχία, την απογοήτευση ή τις πίκρες τους, συχνά αναζητούν απεγνωσμένα μια λύση. Θέλουν να ακούσουν τι πρέπει να κάνουν για να απαλλαγούν από όσα τους βασανίζουν.

Και τότε ακούν:

*«Ξεπέρασε τον θυμό σου». *

*«Βρες την ηρεμία σου». *

*«Άσε πίσω τις πίκρες σου». *

*«Μην το σκέφτεσαι τόσο». *

*«Πρέπει να προχωρήσεις στη ζωή σου». *

Οι συμβουλές αυτές μπορεί να δίνονται με καλή πρόθεση. Μπορεί να προέρχονται από ανθρώπους που μας αγαπούν, που ανησυχούν για εμάς και θέλουν πραγματικά να μας βοηθήσουν. Ωστόσο, υπάρχει ένα βασικό πρόβλημα: τα συναισθήματα δεν εξαφανίζονται επειδή κάποιος μας υποδεικνύει ότι πρέπει να τα ξεπεράσουμε.

Τα συναισθήματα δεν υπακούουν σε εντολές

Αν ήταν τόσο απλό να απαλλαγούμε από τον θυμό, θα αρκούσε να μας πει κάποιος να ηρεμήσουμε. Αν μπορούσαμε να αφήσουμε πίσω τις πίκρες μας με μια απόφαση, δεν θα χρειαζόταν να επιστρέφουμε ξανά και ξανά σε όσα μας πλήγωσαν.

Ο θυμός, η θλίψη, η ζήλια, η αγωνία και η απογοήτευση δεν εμφανίζονται τυχαία. Συχνά συνδέονται με γεγονότα, σχέσεις, προσδοκίες, απώλειες ή εμπειρίες που είχαν ιδιαίτερη σημασία για εμάς.

Πίσω από τον θυμό μπορεί να βρίσκεται η αίσθηση ότι αδικηθήκαμε. Πίσω από την ανησυχία, ο φόβος ότι κάτι σημαντικό θα χαθεί. Πίσω από την πίκρα, η απογοήτευση ενός ανθρώπου από τον οποίο περιμέναμε αγάπη, αναγνώριση ή φροντίδα.

Όταν κάποιος μας λέει «μη θυμώνεις», χωρίς να προσπαθεί να καταλάβει τι μας θύμωσε, παραλείπει το πιο σημαντικό κομμάτι της εμπειρίας μας. Μας ζητά να αλλάξουμε το συναίσθημα, χωρίς να έχουμε κατανοήσει τι το προκαλεί και τι σημαίνει για εμάς.

Έτσι, αντί να αισθανόμαστε ότι μας καταλαβαίνουν, μπορεί να αισθανθούμε ότι δεν έχουμε το δικαίωμα να νιώθουμε όπως νιώθουμε.

Όταν η συμβουλή γίνεται πίεση

Υπάρχει μια λεπτή αλλά ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στο να βοηθάμε κάποιον να αντιμετωπίσει τα συναισθήματά του και στο να του ζητάμε να μην τα αισθάνεται.

Η φράση «προσπάθησε να ηρεμήσεις» μπορεί, σε ορισμένες περιστάσεις, να είναι χρήσιμη. Όταν, όμως, γίνεται ένας γενικός κανόνας που παρακάμπτει τον πόνο του άλλου, μπορεί να μεταφέρει ένα διαφορετικό μήνυμα: «Αυτό που αισθάνεσαι είναι ενοχλητικό και πρέπει να σταματήσει».

Ο άνθρωπος που ήδη δυσκολεύεται μπορεί τότε να αρχίσει να παλεύει όχι μόνο με το αρχικό του συναίσθημα, αλλά και με την ενοχή ότι δεν καταφέρνει να το ξεπεράσει.

«Γιατί θυμώνω ακόμη;»

«Γιατί δεν μπορώ να το αφήσω πίσω μου;»

«Γιατί δεν μπορώ να είμαι ήρεμος, ενώ ξέρω ότι πρέπει;»

Με αυτόν τον τρόπο, δημιουργείται μια δεύτερη δυσκολία. Δεν υποφέρουμε μόνο από αυτό που μας συνέβη, αλλά και από την απαίτηση να μην επηρεαζόμαστε πια από αυτό.

Η ψυχολογική έρευνα για τη ρύθμιση των συναισθημάτων διακρίνει την κατανόηση και την επεξεργασία μιας συναισθηματικής εμπειρίας από την απλή καταστολή της έκφρασής της. Η καταστολή μπορεί να περιορίζει όσα δείχνουμε προς τα έξω, χωρίς να μειώνει αντίστοιχα αυτό που βιώνουμε εσωτερικά (Gross, 1998, 2002).

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε προσπάθεια συγκράτησης ενός συναισθήματος είναι επιβλαβής. Υπάρχουν στιγμές που χρειάζεται να ρυθμίσουμε τον τρόπο με τον οποίο εκφράζουμε τον θυμό ή να αναβάλουμε μια αντίδραση. Το ζητούμενο είναι να μη συγχέουμε τη διαχείριση ενός συναισθήματος με την άρνηση της ύπαρξής του.

Τι συμβαίνει όταν δεν δίνουμε χώρο σε όσα αισθανόμαστε;

Τα συναισθήματα που δεν εκφράζονται ή δεν επεξεργάζονται μπορεί να εξακολουθούν να επηρεάζουν τη σκέψη, τη συμπεριφορά και τις σχέσεις μας.

Μπορεί να αποφεύγουμε ανθρώπους που μας έχουν πληγώσει, να αντιδρούμε με δυσανάλογη ένταση σε φαινομενικά ασήμαντα γεγονότα, να αποσυρόμαστε από τις σχέσεις μας ή να δυσκολευόμαστε να αναγνωρίσουμε τι πραγματικά μας ενοχλεί.

Μερικές φορές, η δυσφορία εκφράζεται με σωματική ένταση, διαταραχές του ύπνου ή επίμονη ανησυχία. Αυτές οι εκδηλώσεις, ωστόσο, μπορεί να έχουν πολλές διαφορετικές αιτίες και δεν πρέπει να αποδίδονται αυτόματα σε καταπιεσμένα συναισθήματα.

Το ουσιαστικό είναι ότι η προσπάθεια να μη νιώθουμε κάτι δεν ισοδυναμεί απαραίτητα με την επίλυση αυτού που μας δυσκολεύει. Όταν δεν μπορούμε να αναγνωρίσουμε και να επεξεργαστούμε την εμπειρία μας, μπορεί να συνεχίσουμε να αντιδρούμε σε αυτήν χωρίς να καταλαβαίνουμε πλήρως το γιατί.

Γι’ αυτό, αντί να αναρωτιόμαστε μόνο «πώς θα σταματήσω να αισθάνομαι έτσι;», ίσως είναι πιο χρήσιμο να ρωτήσουμε:

• Τι είναι αυτό που με πονάει πραγματικά;

• Τι συνέβη και αισθάνομαι έτσι;

• Τι σημαίνει για μένα αυτή η εμπειρία;

• Τι θα ήθελα να είχε συμβεί διαφορετικά;

• Τι χρειάζομαι για να μπορέσω να την αντιμετωπίσω;

Οι ερωτήσεις αυτές δεν εξαφανίζουν αυτομάτως τον πόνο. Μας βοηθούν, όμως, να πλησιάσουμε την πηγή του.

Δεν χρειαζόμαστε πάντα συμβουλές. Χρειαζόμαστε κάποιον να μας ακούσει.

Όταν ένας άνθρωπος μοιράζεται μαζί μας κάτι που τον βασανίζει, συχνά βιαζόμαστε να του προτείνουμε μια λύση. Θέλουμε να τον ανακουφίσουμε, να του δείξουμε έναν διαφορετικό δρόμο ή να τον προστατεύσουμε από τον πόνο του.

Ωστόσο, η βιασύνη να δώσουμε συμβουλές μπορεί να μας εμποδίσει να ακούσουμε πραγματικά.

Μερικές φορές, αυτό που χρειάζεται ο άλλος δεν είναι να του πούμε τι να κάνει, αλλά να προσπαθήσουμε να καταλάβουμε τι του συμβαίνει. Να αντέξουμε να ακούσουμε τον θυμό του, να αναγνωρίσουμε την απογοήτευσή του και να του επιτρέψουμε να μιλήσει για όσα δυσκολεύεται να εκφράσει.

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι συμβουλές είναι πάντοτε άχρηστες. Μπορούν να είναι πολύτιμες όταν ζητούνται, όταν λαμβάνουν υπόψη τις ανάγκες του ανθρώπου που τις ακούει και όταν προσφέρονται τη σωστή στιγμή.

Πριν, όμως, συμβουλεύσουμε κάποιον να ξεπεράσει τον θυμό του, αξίζει να αναρωτηθούμε αν έχουμε καταλάβει τι τον θυμώνει. Πριν του πούμε να αφήσει πίσω τις πίκρες του, μπορούμε να προσπαθήσουμε να ακούσουμε τι ήταν αυτό που τον πλήγωσε.

Η κατανόηση δεν απαιτεί να συμφωνούμε με όλα όσα αισθάνεται ο άλλος. Απαιτεί να αναγνωρίζουμε ότι το συναίσθημά του είναι μέρος της πραγματικής του εμπειρίας.

Η ομαδική ψυχοθεραπεία: Ένας χώρος όπου δεν χρειάζεται να κρύβουμε όσα νιώθουμε

Η ομαδική ψυχοθεραπεία προσφέρει μια ιδιαίτερη δυνατότητα: να εξερευνήσουμε τις δυσκολίες μας μέσα σε μια θεραπευτική σχέση που περιλαμβάνει όχι μόνο τον θεραπευτή, αλλά και άλλα μέλη της ομάδας.

Σε μια κατάλληλα οργανωμένη ομάδα, οι άνθρωποι μπορούν να μιλήσουν για τον θυμό, τον φόβο, την απογοήτευση, τη ζήλια, τη μοναξιά ή την πίκρα τους, χωρίς ο στόχος να είναι να απαλλαγούν αμέσως από αυτά τα συναισθήματα.

Μπορούν να διερευνήσουν τι κρύβεται πίσω τους, πώς επηρεάζουν τις σχέσεις τους και τι συμβαίνει όταν προσπαθούν να τα εκφράσουν ή να τα συγκρατήσουν.

Στην ομάδα, ένας άνθρωπος μπορεί να μιλήσει για μια σύγκρουση που τον έχει αναστατώσει. Ένα άλλο μέλος μπορεί να αναγνωρίσει κάτι από τη δική του εμπειρία. Κάποιος τρίτος μπορεί να παρατηρήσει ότι, όταν θυμώνει, απομακρύνεται από τους ανθρώπους που χρειάζεται περισσότερο.

Μέσα από αυτές τις συναντήσεις, δημιουργείται η δυνατότητα να δούμε τον εαυτό μας από διαφορετικές οπτικές γωνίες.

Και κάτι ακόμη: ανακαλύπτουμε ότι δεν είμαστε οι μόνοι που δυσκολευόμαστε. Άλλοι άνθρωποι μπορεί να βιώνουν παρόμοια συναισθήματα, να αντιμετωπίζουν αντίστοιχες εσωτερικές συγκρούσεις ή να προσπαθούν να βρουν λόγια για εμπειρίες που μέχρι τώρα κρατούσαν μέσα τους.

Αυτή η αναγνώριση μπορεί να μειώσει το αίσθημα της απομόνωσης και να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για μεγαλύτερη κατανόηση του εαυτού και των άλλων.

Η ομαδική ψυχοθεραπεία δεν είναι μια συνάντηση όπου οι συμμετέχοντες δίνουν ο ένας στον άλλον έτοιμες λύσεις. Είναι ένας χώρος στον οποίο μπορούν να παρατηρήσουν πώς σχετίζονται, πώς εκφράζονται, τι τους δυσκολεύει και πώς επηρεάζονται από τις αντιδράσεις των άλλων. Η θεραπευτική συνοχή, δηλαδή η αίσθηση σύνδεσης και συνεργασίας μέσα στην ομάδα, έχει συσχετιστεί με καλύτερα θεραπευτικά αποτελέσματα, αν και η αποτελεσματικότητα εξαρτάται από πολλούς παράγοντες (Burlingame et al., 2018).

Δεν χρειάζεται να έχουμε έτοιμες απαντήσεις για να συμμετέχουμε σε μια τέτοια διαδικασία. Ούτε είναι απαραίτητο να μιλήσουμε για όλα από την πρώτη στιγμή. Η εμπιστοσύνη χτίζεται σταδιακά και κάθε άνθρωπος προχωρά με τον δικό του ρυθμό.

Από την καταπίεση στην κατανόηση

Η ψυχική υγεία δεν σημαίνει ότι δεν θυμώνουμε, δεν ανησυχούμε ή δεν πληγωνόμαστε. Δεν σημαίνει ότι έχουμε καταφέρει να αφήσουμε πίσω μας κάθε δύσκολη εμπειρία ή ότι διατηρούμε πάντοτε την ηρεμία μας.

Σημαίνει, μεταξύ άλλων, ότι μπορούμε σταδιακά να αναγνωρίζουμε τι αισθανόμαστε, να κατανοούμε τι συνδέεται με αυτά τα συναισθήματα και να επιλέγουμε πώς θα ανταποκριθούμε σε αυτά.

Ο θυμός δεν χρειάζεται να μετατρέπεται σε επιθετικότητα. Η πίκρα δεν χρειάζεται να καθορίζει όλες τις σχέσεις μας. Η ανησυχία δεν χρειάζεται να μας στερεί κάθε δυνατότητα δράσης. Για να μπορέσουμε, όμως, να διαχειριστούμε αυτά τα συναισθήματα, χρειάζεται πρώτα να τους δώσουμε χώρο και να τα κατανοήσουμε.

Αυτό δεν γίνεται πάντα μόνοι μας. Μπορεί να χρειαστούμε τη στήριξη ανθρώπων που εμπιστευόμαστε ή τη βοήθεια ενός ειδικού ψυχικής υγείας. Η ατομική ή η ομαδική ψυχοθεραπεία μπορεί να προσφέρει ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο οι εμπειρίες μας δεν αντιμετωπίζονται ως κάτι που πρέπει απλώς να εξαφανιστεί, αλλά ως κάτι που αξίζει να κατανοηθεί.

Ίσως, λοιπόν, αντί να λέμε σε κάποιον «ξεπέρασε τον θυμό σου», να μπορούμε να τον ρωτήσουμε: «Τι συνέβη και θύμωσες τόσο πολύ;».

Και αντί να λέμε «άσε πίσω τις πίκρες σου», να του δώσουμε την ευκαιρία να μιλήσει για όσα τον πλήγωσαν.

Γιατί η ουσιαστική αλλαγή δεν αρχίζει πάντοτε όταν σταματάμε να αισθανόμαστε κάτι. Μπορεί να αρχίζει όταν βρίσκουμε τον χώρο, τον χρόνο και τη σχέση μέσα στην οποία μπορούμε επιτέλους να καταλάβουμε τι αισθανόμαστε και γιατί.

Συχνές ερωτήσεις

Γιατί δεν πιάνουν οι συμβουλές όταν είμαι θυμωμένος ή στενοχωρημένος;

Ο θυμός, η θλίψη και η πίκρα συνδέονται συνήθως με γεγονότα, σχέσεις ή απώλειες που είχαν σημασία για εμάς. Μια συμβουλή που ζητά να αλλάξει το συναίσθημα παρακάμπτει την αιτία του. Έτσι μπορεί να νιώσουμε ότι δεν έχουμε δικαίωμα να αισθανόμαστε όπως αισθανόμαστε.

Πώς μπορώ να βοηθήσω κάποιον που περνά δύσκολα;

Πριν δώσετε συμβουλή, προσπαθήστε να καταλάβετε τι του συμβαίνει. Ρωτήστε τι συνέβη, ακούστε τον θυμό ή την απογοήτευσή του και αφήστε του χώρο να μιλήσει. Μπορείτε να τον καταλάβετε χωρίς να συμφωνείτε με όλα όσα νιώθει.

Είναι κακό να καταπιέζω τα συναισθήματά μου;

Υπάρχουν στιγμές που χρειάζεται να συγκρατήσουμε ή να αναβάλουμε μια αντίδραση. Η καταστολή, όμως, μπορεί να περιορίζει όσα δείχνουμε, χωρίς να μειώνει όσα βιώνουμε μέσα μας. Γι’ αυτό βοηθά να ξεχωρίζουμε τη διαχείριση ενός συναισθήματος από την άρνηση της ύπαρξής του.

Διαβάστε επίσης

• «Πρέπει να είσαι αισιόδοξος και δυνατός»
• Ο θυμός και η διαχείρισή του
• Ατομική ψυχοθεραπεία στο Ινστιτούτο

Βιβλιογραφία

1. Gross, J. J. (1998). The emerging field of emotion regulation: An integrative review. Review of General Psychology, 2(3), 271–299. https://doi.org/10.1037/1089-2680.2.3.271

2. Gross, J. J. (2002). Emotion regulation: Affective, cognitive, and social consequences. Psychophysiology, 39(3), 281–291. https://doi.org/10.1017/S0048577201393198

3. Gross, J. J. (2015). Emotion regulation: Current status and future prospects. Psychological Inquiry, 26(1), 1–26. https://doi.org/10.1080/1047840X.2014.940781

4. Burlingame, G. M., McClendon, D. T., & Yang, C. (2018). Cohesion in group therapy: A meta-analysis. Psychotherapy, 55(4), 384–398. https://doi.org/10.1037/pst0000173

5. Hu, T., Zhang, D., Wang, J., Mistry, R., Ran, G., & Wang, X. (2014). Relation between emotion regulation and mental health: A meta-analysis review. Psychological Reports, 114(2), 341–362. https://doi.org/10.2466/03.20.PR0.114k22w4