Η αναγνώριση της σημασίας των ψυχικών μας τραυμάτων

Συγγραφέας: Δρ. Γιάννης Νικολής, Ψυχίατρος, Ψυχαναλυτής Ομάδας, Διδάκτωρ Ψυχιατρικής ΑΠΘ, Διευθυντής του Ινστιτούτου Ψυχοθεραπείας και Προσωπικής Ανάπτυξης.

Γίνεται πολύς λόγος για τα ψυχικά τραύματα. Συχνά, όμως, δεν διευκρινίζεται τι ακριβώς εννοούμε όταν χρησιμοποιούμε αυτόν τον όρο, ούτε πώς μπορεί μια επώδυνη εμπειρία να εξακολουθεί να επηρεάζει τη ζωή μας, ακόμη και πολλά χρόνια μετά.

Ας προσπαθήσουμε, λοιπόν, να κατανοήσουμε τι είναι το ψυχικό τραύμα και γιατί η αναγνώρισή του μπορεί να αποτελέσει ένα σημαντικό βήμα προς την ψυχική μας φροντίδα.

Ψυχικό τραύμα μπορούμε να ονομάσουμε την ψυχολογική επιβάρυνση που μπορεί να προκύψει όταν ένα γεγονός ή μια σειρά γεγονότων βιώνονται ως απειλητικά, τρομακτικά ή συντριπτικά και αφήνουν επίμονες αρνητικές επιπτώσεις στη συναισθηματική μας κατάσταση, στις σχέσεις μας ή στη λειτουργικότητά μας.

Τέτοιες εμπειρίες μπορεί να περιλαμβάνουν τη σωματική ή συναισθηματική κακοποίηση, τη σεξουαλική βία, την παραμέληση κατά την παιδική ηλικία, την έκθεση σε σοβαρή απειλή, την απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου ή άλλες βαθιά οδυνηρές εμπειρίες. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ακόμη και η απόρριψη, η ταπείνωση ή μια σοβαρή επαγγελματική ή προσωπική κατάρρευση μπορεί να αφήσουν βαθύ συναισθηματικό αποτύπωμα.

Δεν αντιδρούμε όλοι οι άνθρωποι με τον ίδιο τρόπο στα γεγονότα της ζωής. Μια εμπειρία μπορεί να επηρεάσει βαθιά έναν άνθρωπο, ενώ κάποιος άλλος μπορεί να την επεξεργαστεί διαφορετικά. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο πρώτος είναι αδύναμος ή ότι ο δεύτερος είναι πιο δυνατός. Η προσωπική ιστορία, η ηλικία, οι διαθέσιμοι υποστηρικτικοί δεσμοί και οι συνθήκες μέσα στις οποίες συμβαίνει ένα γεγονός παίζουν σημαντικό ρόλο.

Πώς συνεχίζει να μας επηρεάζει ένα ψυχικό τραύμα;

Μερικές εμπειρίες μοιάζουν να μην ανήκουν μόνο στο παρελθόν. Επιστρέφουν στη μνήμη μας, προκαλούν έντονα συναισθήματα ή επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας και τους άλλους.

Μπορεί να δυσκολευόμαστε να εμπιστευτούμε τους ανθρώπους, να φοβόμαστε την απόρριψη, να αισθανόμαστε διαρκώς ότι πρέπει να προστατευτούμε ή να αντιδρούμε με ένταση σε καταστάσεις που μας θυμίζουν, άμεσα ή έμμεσα, κάτι από όσα έχουμε ζήσει.

Κάποιες φορές, αντίθετα, αποφεύγουμε να θυμηθούμε ή να μιλήσουμε για όσα συνέβησαν. Προσπαθούμε να συνεχίσουμε τη ζωή μας σαν να μην έχουν υπάρξει. Η αποφυγή μπορεί να προσφέρει προσωρινή ανακούφιση, αλλά όταν γίνεται ο μοναδικός τρόπος αντιμετώπισης, ενδέχεται να περιορίσει τις επιλογές μας και να δυσκολέψει τις σχέσεις μας.

Είναι σημαντικό, ωστόσο, να θυμόμαστε ότι η θλίψη, ο φόβος, ο θυμός ή η αναστάτωση μετά από μια δύσκολη εμπειρία δεν σημαίνουν αυτομάτως ότι υπάρχει μετατραυματική διαταραχή. Όταν τα συμπτώματα είναι επίμονα, έντονα και επηρεάζουν σημαντικά την καθημερινότητα, είναι χρήσιμη η αξιολόγηση από ειδικό ψυχικής υγείας.

Γιατί είναι σημαντικό να αναγνωρίσουμε τα τραύματά μας;

Η αναγνώριση δεν σημαίνει ότι χρειάζεται να αναζητούμε παντού τραύματα ή να ερμηνεύουμε κάθε δυσκολία μας μέσα από το παρελθόν. Σημαίνει ότι δίνουμε χώρο στην πιθανότητα ορισμένες εμπειρίες να μας έχουν επηρεάσει περισσότερο απ’ όσο είχαμε αντιληφθεί.

Μπορούμε να αναρωτηθούμε:

• Γιατί ορισμένες καταστάσεις με φοβίζουν ή με θυμώνουν δυσανάλογα;

• Γιατί δυσκολεύομαι να εμπιστευτώ ή να πλησιάσω τους άλλους;

• Γιατί αισθάνομαι ότι πρέπει πάντοτε να είμαι δυνατός, να ελέγχω τα πάντα ή να μην έχω ανάγκες;

• Υπάρχουν εμπειρίες που εξακολουθούν να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο βλέπω τον εαυτό μου;

Δεν χρειάζεται να απαντήσουμε σε όλα αυτά τα ερωτήματα αμέσως. Ούτε να καταλήξουμε μόνοι μας σε οριστικά συμπεράσματα. Η σημασία τους βρίσκεται στο ότι μπορούν να μας βοηθήσουν να προσεγγίσουμε τον εαυτό μας με μεγαλύτερη περιέργεια και λιγότερη αυστηρότητα.

Ίσως ανακαλύψουμε ότι κάποιες συμπεριφορές που σήμερα μας δυσκολεύουν αναπτύχθηκαν κάποτε ως τρόποι προστασίας. Η απόσταση από τους άλλους, για παράδειγμα, μπορεί να μας βοήθησε να αποφύγουμε μια νέα απογοήτευση. Η ανάγκη για έλεγχο μπορεί να συνδέεται με περιόδους κατά τις οποίες αισθανόμασταν αβοήθητοι.

Το ότι ένας τρόπος αντίδρασης είχε κάποτε προστατευτική λειτουργία δεν σημαίνει ότι εξακολουθεί να μας εξυπηρετεί. Μπορούμε να αναγνωρίσουμε γιατί αναπτύχθηκε, χωρίς να είμαστε υποχρεωμένοι να συνεχίσουμε να ζούμε με αυτόν.

Χρειάζεται να αντιμετωπίσουμε το τραύμα μόνοι μας;

Η επεξεργασία μιας βαθιά οδυνηρής εμπειρίας δεν είναι πάντα εύκολη. Μερικές φορές, η προσπάθεια να πλησιάσουμε αναμνήσεις που μας κατακλύζουν μπορεί να προκαλέσει έντονη αναστάτωση. Γι’ αυτό, η αναγνώριση του τραύματος δεν σημαίνει ότι πρέπει να πιέσουμε τον εαυτό μας να θυμηθεί τα πάντα ή να αναβιώσει τον πόνο χωρίς υποστήριξη.

Όταν οι δυσκολίες επιμένουν, η βοήθεια ενός κατάλληλα εκπαιδευμένου επαγγελματία ψυχικής υγείας μπορεί να προσφέρει ένα ασφαλές πλαίσιο για την κατανόηση και την επεξεργασία τους. Η θεραπευτική πορεία προσαρμόζεται στις ανάγκες, στον ρυθμό και στις δυνατότητες κάθε ανθρώπου.

Δεν υπάρχει ένας μοναδικός δρόμος για όλους. Για κάποιους, η ατομική ψυχοθεραπεία μπορεί να είναι κατάλληλη. Για άλλους, η συμμετοχή σε μια θεραπευτική ομάδα μπορεί να αποτελέσει ένα επιπλέον σημαντικό πλαίσιο υποστήριξης.

Το ψυχικό τραύμα μέσα στις σχέσεις και στην ομάδα

Από την οπτική της Ομαδικής Ψυχοθεραπείας και της Ομαδικής Ανάλυσης, η επεξεργασία του ψυχικού τραύματος συνδέεται και με τον τρόπο που σχετιζόμαστε με τους άλλους.

Οι επώδυνες εμπειρίες δεν επηρεάζουν μόνο τις αναμνήσεις μας. Μπορεί να επηρεάσουν την προσδοκία μας για το τι θα συμβεί όταν πλησιάσουμε κάποιον, όταν εκφράσουμε μια ανάγκη, όταν διαφωνήσουμε ή όταν αποκαλύψουμε κάτι ευάλωτο για τον εαυτό μας.

Μέσα σε μια κατάλληλα οργανωμένη θεραπευτική ομάδα, ο άνθρωπος μπορεί σταδιακά να παρατηρήσει αυτά τα μοτίβα σε πραγματικές σχέσεις. Μπορεί να βιώσει ότι ακούγεται χωρίς να κρίνεται, ότι μπορεί να εκφράσει δύσκολα συναισθήματα και ότι μια διαφωνία δεν οδηγεί αναγκαστικά στην απόρριψη.

Η ομάδα δεν αναιρεί όσα συνέβησαν στο παρελθόν, ούτε αποτελεί από μόνη της την κατάλληλη θεραπευτική επιλογή για όλους. Μπορεί, όμως, όταν υπάρχει το αναγκαίο πλαίσιο ασφάλειας και επαγγελματικής υποστήριξης, να προσφέρει εμπειρίες σύνδεσης, αναγνώρισης και διαφορετικού τρόπου επικοινωνίας.

Σταδιακά, ο άνθρωπος μπορεί να αρχίσει να διακρίνει το τότε από το τώρα: να αναγνωρίζει πότε μια σημερινή σχέση τού θυμίζει κάτι παλιό, χωρίς να θεωρεί ότι η ιστορία θα επαναληφθεί αναγκαστικά. Έτσι δημιουργείται περισσότερος χώρος για επιλογές, όρια και νέες εμπειρίες.

Η αναγνώριση ως ένα βήμα προς την ελευθερία

Τα ψυχικά τραύματα δεν αποτελούν ολόκληρη την ταυτότητά μας. Δεν καθορίζουν αναγκαστικά το μέλλον μας και δεν σημαίνουν ότι είμαστε καταδικασμένοι να επαναλαμβάνουμε τα ίδια μοτίβα.

Η αναγνώρισή τους δεν εξαφανίζει αυτόματα τον πόνο. Μπορεί, όμως, να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε καλύτερα τις αντιδράσεις μας, να πάψουμε να κατηγορούμε τον εαυτό μας για όσα δυσκολευόμαστε να διαχειριστούμε και να αναζητήσουμε την υποστήριξη που χρειαζόμαστε.

Ίσως, τελικά, το ζητούμενο να μην είναι να ξεχάσουμε όσα μας πλήγωσαν, αλλά να μπορέσουμε να τα εντάξουμε στην προσωπική μας ιστορία χωρίς να καθορίζουν κάθε πτυχή της ζωής μας.

Η αναγνώριση του ψυχικού τραύματος δεν είναι επιστροφή στο παρελθόν για χάρη του παρελθόντος. Είναι μια δυνατότητα να κατανοήσουμε πώς μας επηρέασε, να φροντίσουμε όσα εξακολουθούν να πονάνε και να δημιουργήσουμε περισσότερο χώρο για το παρόν και το μέλλον μας.

Συχνές ερωτήσεις

Τι είναι το ψυχικό τραύμα;

Είναι η ψυχολογική επιβάρυνση που μπορεί να αφήσει ένα γεγονός που βιώσαμε ως απειλητικό, τρομακτικό ή συντριπτικό. Τέτοια γεγονότα μπορεί να είναι η κακοποίηση, η παραμέληση στην παιδική ηλικία ή η απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου. Κάθε άνθρωπος αντιδρά διαφορετικά, ανάλογα με την ιστορία του και τη στήριξη που έχει.

Πώς καταλαβαίνω ότι ένα τραύμα με επηρεάζει ακόμα;

Μπορεί να δυσκολεύεστε να εμπιστευτείτε, να φοβάστε την απόρριψη ή να αντιδράτε έντονα σε καταστάσεις που σας θυμίζουν όσα ζήσατε. Η θλίψη ή ο φόβος μετά από μια δύσκολη εμπειρία δεν σημαίνουν αυτόματα διαταραχή. Αν τα συμπτώματα επιμένουν και επηρεάζουν την καθημερινότητά σας, βοηθά η αξιολόγηση από ειδικό.

Μπορώ να αντιμετωπίσω ένα ψυχικό τραύμα μόνος μου;

Η επεξεργασία μιας οδυνηρής εμπειρίας μπορεί να προκαλέσει έντονη αναστάτωση, γι’ αυτό δεν χρειάζεται να πιέσετε τον εαυτό σας χωρίς στήριξη. Ένας κατάλληλα εκπαιδευμένος ειδικός μπορεί να προσφέρει ασφαλές πλαίσιο, με τον δικό σας ρυθμό. Στο Ινστιτούτο αυτό μπορεί να γίνει σε ατομική ή ομαδική ψυχοθεραπεία.

Διαβάστε επίσης

• Ψυχικό τραύμα: ορισμός, επιπτώσεις και θεραπευτικές προσεγγίσεις
• Όταν τα ψυχικά τραύματα στοιχειώνουν τη ζωή μας
• Ατομική ψυχοθεραπεία στο Ινστιτούτο

Βιβλιογραφία

• Substance Abuse and Mental Health Services Administration. (2014). SAMHSA’s concept of trauma and guidance for a trauma-informed approach (HHS Publication No. SMA 14-4884). https://library.samhsa.gov/sites/default/files/sma14-4884.pdf

• World Health Organization. (2026, September 11). Post-traumatic stress disorder (PTSD). https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/post-traumatic-stress-disorder

• Schwartze, D., Barkowski, S., Strauss, B., Knaevelsrud, C., & Rosendahl, J. (2019). Efficacy of group psychotherapy for posttraumatic stress disorder: Systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Psychotherapy Research, 29(4), 415–431. https://doi.org/10.1080/10503307.2017.1405168

• Mahoney, A., Karatzias, T., & Hutton, P. (2019). A systematic review and meta-analysis of group treatments for adults with symptoms associated with complex post-traumatic stress disorder. Journal of Affective Disorders, 243, 305–321. https://doi.org/10.1016/j.jad.2018.09.059