Οι γενικολογίες είναι κουραστικές: μιλώντας συγκεκριμένα

Συγγραφέας: Δρ. Γιάννης Νικολής, Ψυχίατρος, Ψυχαναλυτής Ομάδας, Διδάκτωρ Ψυχιατρικής ΑΠΘ, Διευθυντής του Ινστιτούτου Ψυχοθεραπείας και Προσωπικής Ανάπτυξης.

Πόσες φορές προσπαθήσαμε να μιλήσουμε για όσα μας δυσκολεύουν, αλλά στο τέλος νιώσαμε ότι ο άλλος δεν μας κατάλαβε; Θέλουμε να μοιραστούμε τα βάσανα, τις απογοητεύσεις και τους προβληματισμούς μας, όμως συχνά η συζήτηση μένει στην επιφάνεια. Μιλάμε πολύ, χωρίς να αισθανόμαστε ότι επικοινωνούμε ουσιαστικά.

Ένας από τους λόγους για τους οποίους συμβαίνει αυτό είναι οι γενικολογίες. Όταν περιγράφουμε τη ζωή μας με αόριστες φράσεις, δυσκολευόμαστε να μεταφέρουμε την πραγματική εμπειρία μας στον συνομιλητή μας. Αντίθετα, όταν μιλάμε για συγκεκριμένα περιστατικά, γεγονότα και συναισθήματα, ανοίγεται ένας διαφορετικός δρόμος επικοινωνίας: ο άλλος μπορεί να μας καταλάβει καλύτερα και εμείς να κατανοήσουμε βαθύτερα τον εαυτό μας.

Γιατί οι γενικολογίες μάς κουράζουν;

Φράσεις όπως «κανείς δεν με καταλαβαίνει», «όλα πάνε στραβά», «οι άνθρωποι με απογοητεύουν» ή «πάντα τα ίδια συμβαίνουν» εκφράζουν συχνά μια πραγματική συναισθηματική δυσκολία. Ωστόσο, δεν αποκαλύπτουν τι ακριβώς συνέβη, ποιος ήταν ο ρόλος των εμπλεκόμενων προσώπων, τι αισθανθήκαμε και ποιο ήταν εκείνο που μας πλήγωσε.

Οι γενικολογίες συμπυκνώνουν πολλές διαφορετικές εμπειρίες σε μία συνολική διαπίστωση. Έτσι, μπορεί να εκφράζουν την ένταση του συναισθήματος, αλλά να μην επιτρέπουν στον άλλον να αντιληφθεί την ιδιαίτερη σημασία που έχει για εμάς ένα γεγονός.

Όταν, για παράδειγμα, λέμε «κανείς δεν με υπολογίζει», ο συνομιλητής μας δεν γνωρίζει αν αναφερόμαστε σε μια πρόσφατη διαφωνία, σε μια επαναλαμβανόμενη δυσκολία στη σχέση μας ή σε μια βαθύτερη αίσθηση απόρριψης. Δεν έχει αρκετές πληροφορίες για να καταλάβει τι βιώνουμε.

Η προσπάθεια επικοινωνίας μπορεί τότε να μετατραπεί σε έναν κύκλο επαναλαμβανόμενων παραπόνων, γενικών απαντήσεων και παρεξηγήσεων. Στο τέλος, ενδέχεται να αισθανόμαστε ότι κουραστήκαμε να μιλάμε χωρίς να έχουμε πραγματικά ακουστεί.

Οι εμπειρίες μας δεν είναι γενικότητες

Οι προσωπικές μας εμπειρίες αποτελούνται από συγκεκριμένα περιστατικά και γεγονότα. Είναι οι στιγμές κατά τις οποίες πληγωθήκαμε, νιώσαμε ντροπή, απογοητευτήκαμε, θυμώσαμε ή αισθανθήκαμε ότι δεν μας έδωσαν σημασία.

Πίσω από τη φράση «οι άλλοι δεν με σέβονται» μπορεί να βρίσκεται μια συγκεκριμένη στιγμή: κάποιος μας διέκοψε επανειλημμένα σε μια συζήτηση, αγνόησε κάτι σημαντικό που του είχαμε πει ή πήρε μια απόφαση που μας αφορούσε χωρίς να μας ρωτήσει.

Αντίστοιχα, πίσω από τη φράση «δεν είμαι αρκετά καλός» μπορεί να βρίσκεται μια αποτυχία που μας επηρέασε, μια επικριτική παρατήρηση ή μια εμπειρία κατά την οποία αισθανθήκαμε ότι δεν ανταποκριθήκαμε στις προσδοκίες κάποιου σημαντικού για εμάς.

Η μετάβαση από τη γενική διαπίστωση στο συγκεκριμένο περιστατικό δεν είναι απλώς μια αλλαγή στον τρόπο που μιλάμε. Μας βοηθά να διακρίνουμε τι πραγματικά συνέβη από το συμπέρασμα που σχηματίσαμε για τον εαυτό μας, τους άλλους και τις σχέσεις μας.

Από το «πάντα συμβαίνει το ίδιο» στο «τι συνέβη αυτή τη φορά;»

Ας υποθέσουμε ότι κάποιος λέει: «Στη δουλειά κανείς δεν εκτιμά την προσπάθειά μου».

Αυτή η φράση μπορεί να περιγράφει μια επίμονη και επώδυνη εμπειρία. Αν, όμως, σταθούμε σε ένα συγκεκριμένο περιστατικό, ίσως ανακαλύψουμε περισσότερα.

Τι ακριβώς συνέβη; Ποιος ήταν παρών; Τι ειπώθηκε ή τι παραλείφθηκε; Πώς αντιδράσαμε; Τι αισθανθήκαμε εκείνη τη στιγμή; Τι θα θέλαμε να είχε συμβεί διαφορετικά;

Ίσως διαπιστώσουμε ότι, σε μια πρόσφατη συνάντηση, παρουσιάσαμε μια πρόταση για την οποία είχαμε εργαστεί αρκετά, αλλά η συνεισφορά μας δεν αναγνωρίστηκε. Μπορεί να αισθανθήκαμε θυμό, αδικία ή απογοήτευση. Ίσως, ακόμη, να νιώσαμε ότι η προσπάθειά μας δεν έχει αξία.

Τώρα η εμπειρία γίνεται πιο σαφής. Δεν μιλάμε απλώς για μια γενική δυσαρέσκεια απέναντι στους συναδέλφους μας. Μιλάμε για ένα συγκεκριμένο γεγονός και για το νόημα που απέκτησε για εμάς.

Αυτό δεν σημαίνει ότι το αρχικό συμπέρασμα είναι απαραίτητα λανθασμένο. Σημαίνει ότι μπορούμε να το εξετάσουμε με μεγαλύτερη ακρίβεια, να καταλάβουμε τι μας πείραξε και να αποφασίσουμε πώς θέλουμε να ανταποκριθούμε.

Η σημασία των συγκεκριμένων εμπειριών στην ψυχολογία

Η ψυχολογική έρευνα έχει μελετήσει τη σχέση ανάμεσα στην ανάκληση συγκεκριμένων προσωπικών γεγονότων, τη συναισθηματική επεξεργασία και την ψυχοθεραπεία.

Μελέτες για την αυτοβιογραφική μνήμη έχουν δείξει ότι ορισμένοι άνθρωποι, ιδιαίτερα σε συνθήκες κατάθλιψης, μπορεί να τείνουν να ανακαλούν γενικές περιγραφές του παρελθόντος αντί για συγκεκριμένα περιστατικά. Η υπεργενικευμένη αυτοβιογραφική μνήμη έχει αποτελέσει αντικείμενο έρευνας ως προς τη σχέση της με τη συναισθηματική δυσφορία και την επεξεργασία των προσωπικών εμπειριών.

Παράλληλα, έρευνα σε συνεδρίες ψυχοθεραπείας έχει καταγράψει αύξηση της ειδικότητας των προσωπικών αναμνήσεων που περιέγραφαν οι θεραπευόμενοι κατά τη διάρκεια της θεραπευτικής διαδικασίας (Boritz et al., 2008). Άλλη μελέτη εξέτασε τη σχέση ανάμεσα στη συγκεκριμένη αφήγηση αυτοβιογραφικών εμπειριών και στην έκφραση συναισθημάτων κατά την ψυχοθεραπεία (Boritz et al., 2011).

Τα ευρήματα αυτά δεν σημαίνουν ότι κάθε γενική διατύπωση αποτελεί πρόβλημα ή ότι η συγκεκριμένη περιγραφή αρκεί από μόνη της για να αντιμετωπιστεί μια ψυχολογική δυσκολία. Υπογραμμίζουν, ωστόσο, τη σημασία που μπορεί να έχει η επεξεργασία συγκεκριμένων προσωπικών εμπειριών στο πλαίσιο της ψυχοθεραπείας.

Όταν μιλάμε συγκεκριμένα, αρχίζουμε να καταλαβαίνουμε τον εαυτό μας

Η συγκεκριμένη περιγραφή μάς δίνει την ευκαιρία να παρατηρήσουμε με μεγαλύτερη προσοχή την εσωτερική μας εμπειρία.

Μπορούμε να αναρωτηθούμε:

• Τι ακριβώς με πλήγωσε σε αυτό που συνέβη;

• Ποιο συναίσθημα ένιωσα εκείνη τη στιγμή;

• Τι σκέφτηκα για τον εαυτό μου ή για τον άλλον;

• Τι περίμενα να συμβεί και τι συνέβη τελικά;

• Τι θα ήθελα να είχα εκφράσει ή να είχα ζητήσει;

Οι ερωτήσεις αυτές δεν έχουν σκοπό να μας οδηγήσουν σε μια γρήγορη ερμηνεία ούτε να μας κάνουν να αμφισβητούμε τα συναισθήματά μας. Μας βοηθούν να τα προσεγγίσουμε με μεγαλύτερη σαφήνεια.

Είναι διαφορετικό να λέμε «είμαι θυμωμένος με όλους» και διαφορετικό να αναγνωρίζουμε ότι θυμώσαμε επειδή, σε μια συγκεκριμένη στιγμή, αισθανθήκαμε πως δεν μας άκουσαν. Στη δεύτερη περίπτωση, το συναίσθημα αποκτά πλαίσιο και μπορούμε να διερευνήσουμε τις ανάγκες και τις προσδοκίες που συνδέονται με αυτό.

Όσο καλύτερα κατανοούμε τι μας συμβαίνει, τόσο περισσότερες δυνατότητες έχουμε να εκφραστούμε με τρόπο ουσιαστικό και να επιλέξουμε πώς θα διαχειριστούμε μια δύσκολη κατάσταση.

Η συγκεκριμένη επικοινωνία βοηθά και τον άλλον να μας καταλάβει

Η επικοινωνία δεν εξαρτάται μόνο από την πρόθεσή μας να μοιραστούμε όσα αισθανόμαστε. Εξαρτάται και από το αν μπορούμε να μεταφέρουμε την εμπειρία μας με τρόπο που να επιτρέπει στον άλλον να την προσεγγίσει.

Αν πούμε «ποτέ δεν με ακούς», ο συνομιλητής μας μπορεί να αισθανθεί ότι κατηγορείται συνολικά και να προσπαθήσει να υπερασπιστεί τον εαυτό του. Αν, αντίθετα, πούμε «χθες, όταν σου μιλούσα για κάτι που με απασχολούσε και κοίταζες το κινητό σου, αισθάνθηκα ότι δεν με πρόσεχες», του δίνουμε μια σαφέστερη εικόνα της εμπειρίας μας.

Η δεύτερη διατύπωση δεν εγγυάται ότι θα συμφωνήσει μαζί μας. Δημιουργεί, όμως, περισσότερες δυνατότητες για έναν διάλογο γύρω από το τι συνέβη και πώς το βιώσαμε.

Το να μιλάμε συγκεκριμένα δεν σημαίνει ότι καταργούμε τη συναισθηματική ένταση ή ότι πρέπει να περιγράφουμε τα πάντα με απόλυτη ακρίβεια. Σημαίνει ότι προσπαθούμε να δώσουμε χώρο σε αυτό που πραγματικά συνέβη, αντί να μένουμε μόνο σε γενικά συμπεράσματα.

Γιατί μερικές φορές χρειαζόμαστε τη βοήθεια ενός ειδικού;

Η μετάβαση από τις γενικότητες στις συγκεκριμένες εμπειρίες δεν είναι πάντα εύκολη. Ορισμένα γεγονότα είναι επώδυνα, προκαλούν έντονα συναισθήματα ή συνδέονται με παλαιότερες εμπειρίες. Άλλες φορές, έχουμε συνηθίσει τόσο πολύ να περιγράφουμε τη ζωή μας με γενικούς όρους, ώστε δυσκολευόμαστε να εντοπίσουμε τι ακριβώς μας απασχολεί.

Μπορεί να γνωρίζουμε ότι υποφέρουμε, χωρίς να μπορούμε να εξηγήσουμε τι μας πονά περισσότερο. Μπορεί να αισθανόμαστε ότι επαναλαμβάνονται τα ίδια προβλήματα στις σχέσεις μας, χωρίς να μπορούμε να αναγνωρίσουμε τι συμβαίνει στις συγκεκριμένες στιγμές που μας δυσκολεύουν.

Σε αυτές τις περιπτώσεις, η βοήθεια ενός ειδικού ψυχικής υγείας μπορεί να αποδειχθεί πολύτιμη. Στο πλαίσιο της ψυχοθεραπείας, δημιουργείται ένας χώρος όπου μπορούμε να εξετάσουμε τις εμπειρίες μας με τον δικό μας ρυθμό, να αναγνωρίσουμε τα συναισθήματά μας και να διερευνήσουμε το νόημα που έχουν για εμάς.

Ο ειδικός δεν είναι εκεί για να μας υποδείξει τι πρέπει να αισθανόμαστε ή να μας δώσει έτοιμες ερμηνείες. Μπορεί να μας βοηθήσει να διατυπώσουμε καλύτερα όσα βιώνουμε, να εντοπίσουμε επαναλαμβανόμενα μοτίβα και να συνδέσουμε συγκεκριμένα γεγονότα με σκέψεις, συναισθήματα και συμπεριφορές.

Η διαδικασία αυτή δεν είναι πάντα άμεση. Χρειάζεται χρόνο, ασφάλεια και διάθεση για διερεύνηση. Δεν είναι απαραίτητο να έχουμε εξαρχής όλες τις απαντήσεις ή να μπορούμε να περιγράψουμε με σαφήνεια όσα μας συμβαίνουν.

Από τη γενικολογία στην ουσιαστική επικοινωνία

Την επόμενη φορά που θα θελήσουμε να μοιραστούμε κάτι που μας δυσκολεύει, μπορούμε να δοκιμάσουμε να σταθούμε για λίγο σε ένα συγκεκριμένο περιστατικό.

Αντί να πούμε «όλα πάνε στραβά», μπορούμε να αναρωτηθούμε ποιο γεγονός μάς έκανε να αισθανθούμε έτσι. Αντί να πούμε «κανείς δεν με καταλαβαίνει», μπορούμε να περιγράψουμε μια στιγμή κατά την οποία αισθανθήκαμε ότι δεν μας άκουσαν. Και αντί να μείνουμε στο «είμαι χάλια», μπορούμε, αν μας είναι δυνατό, να αναζητήσουμε τις λέξεις που περιγράφουν καλύτερα αυτό που νιώθουμε.

Δεν χρειάζεται να κάνουμε αυτή τη μετάβαση με το ζόρι ούτε να θεωρούμε τις γενικές εκφράσεις ένδειξη αποτυχίας. Συχνά, οι γενικότητες είναι το πρώτο βήμα μιας προσπάθειας να μιλήσουμε για κάτι δύσκολο. Μπορούν να αποτελέσουν την αφετηρία για μια πιο ουσιαστική διερεύνηση.

Η ουσιαστική επικοινωνία δεν προϋποθέτει να μιλάμε περισσότερο, αλλά να πλησιάζουμε περισσότερο αυτό που πραγματικά βιώνουμε.

Όταν αφήνουμε τις γενικότητες και μιλάμε για συγκεκριμένες εμπειρίες, δίνουμε στον άλλον την ευκαιρία να μας καταλάβει — και στον εαυτό μας την ευκαιρία να κατανοήσει τι πραγματικά μας συμβαίνει.

Συχνές ερωτήσεις

Γιατί νιώθω ότι δεν με καταλαβαίνουν όταν μιλάω για τα προβλήματά μου;

Συχνά περιγράφουμε όσα ζούμε με γενικές φράσεις, όπως ότι όλα πάνε στραβά. Αυτές δείχνουν την ένταση του συναισθήματος, χωρίς να λένε τι ακριβώς συνέβη. Έτσι ο άλλος δεν έχει αρκετές πληροφορίες για να καταλάβει τι βιώνετε.

Πώς μπορώ να εκφράσω τα συναισθήματά μου πιο καθαρά;

Σταθείτε σε ένα συγκεκριμένο περιστατικό. Αναρωτηθείτε τι ακριβώς σας πλήγωσε, τι νιώσατε εκείνη τη στιγμή και τι θα θέλατε να είχατε ζητήσει. Όταν το συναίσθημα αποκτά πλαίσιο, γίνεται πιο εύκολο να το εκφράσετε και να επιλέξετε πώς θα ανταποκριθείτε.

Πώς λέω σε κάποιον ότι με πλήγωσε χωρίς να τσακωθούμε;

Περιγράψτε τη συγκεκριμένη στιγμή και πώς τη ζήσατε, χωρίς γενικές κατηγορίες. Για παράδειγμα: «Χθες, όταν σου μιλούσα και κοίταζες το κινητό σου, ένιωσα ότι δεν με πρόσεχες». Έτσι ο άλλος δεν νιώθει ότι κατηγορείται συνολικά και μπορεί να ανοίξει χώρος για διάλογο.

Διαβάστε επίσης

• Γιατί οι άνθρωποι δεν συνεννοούνται μεταξύ τους
• Όταν υπάρχει ειλικρίνεια και επικοινωνία
• Ατομική ψυχοθεραπεία στο Ινστιτούτο

Βιβλιογραφία

1. Barry, T. J., Takano, K., Hallford, D. J., Roberts, J. E., Salmon, K., & Raes, F. (2023). Autobiographical memory and psychopathology: Is memory specificity as important as we make it seem? WIREs Cognitive Science, 14(3), e1624. https://doi.org/10.1002/wcs.1624

2. Boritz, T. Z., Angus, L., Monette, G., & Hollis-Walker, L. (2008). An empirical analysis of autobiographical memory specificity subtypes in brief emotion-focused and client-centered treatments of depression. Psychotherapy Research, 18(5), 584–593. https://doi.org/10.1080/10503300802123245

3. Boritz, T. Z., Angus, L., Monette, G., Hollis-Walker, L., & Warwar, S. (2011). Narrative and emotion integration in psychotherapy: Investigating the relationship between autobiographical memory specificity and expressed emotional arousal in brief emotion-focused and client-centred treatments of depression. Psychotherapy Research, 21(1), 16–26. https://doi.org/10.1080/10503307.2010.504240

4. Hermans, D., De Decker, A., De Peuter, S., Raes, F., Eelen, P., & Williams, J. M. G. (2008). Autobiographical memory specificity and affect regulation: Coping with a negative life event. Depression and Anxiety, 25(9), 787–792. https://doi.org/10.1002/da.20326